Wat is Techniek?

matrixgrootJacques Ellul staat bekend als criticus van de technische maatschappij. De wereld wordt niet gestuurd door het kapitaal, schrijft hij, of door politiek, maar door iets anders: door techniek. Maar wat bedoelt hij met techniek?

Het gaat bij Ellul niet om techniek in de zin van apparaten en machines, maar in de zin van een maatschappelijk ordeningssysteem dat zichzelf aandrijft, voortdurend op zoek naar dat ene meest efficiënte middel, op ieder gebied. Dat systeem omvat niet alleen de traditionele techniek, maar ook politieke, economische en sociale technieken.

Wie dit technische systeem wil bestuderen, zal het in samenhang moeten bekijken. We kunnen niet praten over de ‘voordelen en nadelen’ ervan. Techniek zet namelijk ons hele leefmilieu op z’n kop. Neem de auto. Die staat niet op zichzelf, want een auto is verweven met de wegen die we ervoor moeten bouwen, met de olie die we moeten importeren en met de lopende band die Ford heeft ingevoerd. Niets in de cultuur blijft intact waar techniek doordringt, zegt Ellul.

Mensen die hem wegzetten als conservatieve mopperkont, citeren hem meestal niet, of onvolledig. Ellul legt namelijk keer op keer uit dat hij niet tegen technische vernieuwing is, en dat de mens altijd een technisch wezen is geweest. Hij is tegen technicisme, waarbij technische efficiëntie haar eigen norm wordt. Met andere woorden: de middelen worden ons doel. Het gaat hem er dus niet om dat hij machines niet leuk vindt of niet ethisch. Hij beschrijft alleen, met een ijzeren logica, hoe het technische systeem de hele wereld onderwerpt aan de wetten van de machine.

Die onderwerping leidt altijd tot conflicten en problemen. Problemen die op hun beurt worden aangepakt, met nog meer organisatie en techniek. Om bij het voorbeeld van de auto te blijven: de grote mobiliteit maakt een centrale planning van wegenbouw noodzakelijk, en de vraag naar olie zorgt voor de noodzaak van legers in het Midden-Oosten. Dat kan niet zonder sterke staat, inclusief propaganda-afdeling. Zo breidt het technische systeem zichzelf altijd uit.

Voorbeelden van die autonome beweging van techniek zien we iedere dag in de krant. Denk aan de Joint Strike Fighters, die we niet nodig hebben voor de vliegtuigen zelf maar vooral omdat we anders niet bij de grote jongens aan tafel mogen zitten. Of aan de hi-techsystemen die de Europese Unie bouwt om immigranten en toeristen automatisch aan hun vingerafdrukken te herkennen. Niet omdat het een oplossing is voor een helder probleem, maar gewoon, ‘omdat het kan’. Of zoals een fabrikant van drones bij een beleidsvergadering opmerkte: ‘We weten nog niet precies wat het probleem is, maar wel dat drones de oplossing zijn.’

Techniek breidt zich uit, autonoom en steeds sneller. Maar dat werkt alleen als mensen zich daarnaar voegen. Hun cultuur, hun gemeenschappen, hun natuurlijke leefmilieu, hun vrijheid: alles wordt onderworpen om mensen plooibare, anonieme leden van de massa te maken. Mensen laten zich dat gebeuren, omdat ze een heilig respect hebben voor techniek en vooruitgang.

‘Mensen hebben ontzag voor wat het machtigst is’, zegt Ellul eens in een interview. ‘Niemand heeft het opgemerkt, maar na de ontploffing van de atoombom op Hiroshima werd in Japan plechtig verklaard dat de keizer God niet is. Techniek onttroont alle goden.’ Het gevolg is dat mensen techniek als sacraal gaan beschouwen.

Maar het conflict blijft. Mensen en hun cultuur zijn namelijk niet aangepast aan een technische maatschappij. Hoe meer de samenleving gevormd en beheerst wordt door techniek, des te sterker de onderhuidse spanningen worden, of die zich nu uiten in depressie, seksualisering of werkloosheid. Of de spanning – zoals hij in de jaren tachtig al schreef – tussen de derivatenhandel en de reële economie, die wel tot een schuldencrisis in het Westen móet leiden. De technische orde zal zich blijven uitbreiden, waarschuwt Ellul, maar wel temidden van een groeiende chaos.

Bookmark the permalink.

One Response to Wat is Techniek?

  1. Ria Lurvink says:

    De mens zal ten onder gaan wanneer de (draadloze) technieken zo door blijven gaan zoals het anno 2014 is. Heel erg raar dat het gros dit niet ‘ziet’.